Tác giả: Rod Phillips
Thuỳ biên dịch

Bộ luật ly hôn đầu tiên trên thế giới được viết trên các tấm đất sét xuất hiện ở Lưỡng Hà cổ đại vào khoảng 2000 năm trước Công nguyên. Dù được chính thức thừa nhận hay không, xã hội loài người ở khắp mọi nơi, tại mọi thời điểm, đều có những quy tắc để ràng buộc và chia tách các cặp đôi. Ví dụ, các cặp đôi ở Inca được sống thử với nhau một thời gian trước khi chính thức đi đến hôn nhân, trong khoảng thời gian này, người nam có thể từ chối kết hôn và đưa người nữ về nhà bố mẹ đẻ. Nhưng một khi họ đã quyết định đi đến hôn nhân chính thức, thì hai người này sẽ không thể nào thoát khỏi nhau. Đối với người Inuit, ly hôn không được khuyến khích, nhưng một trong hai người có thể đơn phương rời bỏ mối quan hệ. Hoặc họ có thể đổi vợ/chồng với một cặp đôi khác, miễn là cả bốn người đều đồng ý.

Sự khác biệt giữa việc ai có thể ly hôn và tại sao luôn rất lớn. Ly hôn là một chiến trường của những vấn đề cấp bách nhất trong một số xã hội, bao gồm vai trò của nhà thờ và nhà nước, quyền cá nhân và quyền của phụ nữ.

Tôn giáo và nhà nước thường đặt ra các quy định về hôn nhân và ly hôn. Người hồi giáo ở Châu Phi, Trung Đông và Châu á bắt đầu sử dụng các quy tắc của kinh Quran vào thế kỷ thứ 7 sau Công nguyên – nói chung, người chồng có thể ly dị vợ mà không cần bất cứ lý do hay sự đồng thuận nào, nhưng người vợ nếu muốn ly dị chồng thì phải có sự đồng ý của anh ta. Ở Châu Âu, bắt đầu từ thế kỷ 11 trở đi, các nhà thờ Thiên Chúa giáo kiểm soát soát chặt chẽ việc ly hôn, trong đó các nhà thờ  Công giáo thì cấm hoàn toàn còn các nhà thờ Tin lành thì cho phép ly hôn trong những trường hợp hạn chế, đặc biệt là ngoại tình.

Cuối thế kỷ 18, một loạt thay đổi diễn ra, góp phần định hình luật ly hôn trên toàn thế giới. Sau nhiều thế kỷ xung đột tôn giáo, người Châu Âu thúc đẩy việc tách hoạt động quản lý nhà nước ra khỏi sự kiểm soát của tôn giáo. Các toà án thế tục dần dần tiếp quản các vấn đề về giáo dục, phúc lợi, y tế, kết hôn – và ly hôn. Cách Mạng Pháp dẫn đến việc hình thành luật ly hôn mới, cho phép nam và nữ ly hôn vì một số lý do, bao gồm: ngoại tình, bạo lực và ruồng bỏ, hoặc đơn giản là cả hai cùng muốn và đồng ý ly hôn.

Mặc dù sự tiến bộ diễn ra không đồng đều ở mọi nơi, nhưng nhìn chung loại luật này đã lan rộng ở Châu Âu, Bắc Mỹ và một số thuộc địa của Châu Âu vào thế kỷ 19. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận ly hôn của phụ nữ thường bị hạn chế hơn so với nam giới. Ngoại tình được coi là nghiêm trọng hơn đối với phụ nữ – một người đàn ông có thể ly dị vợ nếu cô ta ngoại tình, nhưng phụ nữ thì sẽ cần bằng chứng về hành vi ngoại tình của chồng cùng với một tội danh khác thì mới có thể ly dị chồng. Đôi khi tiêu chuẩn kép này được viết thành luật, nhưng cũng có khi toà án thi hành luật một cách không công bằng. Hành vi bạo lực gia đình do nam giới thực hiện đối với vợ mình không được coi là một lý do để ly hôn cho đến thế kỷ 20. Và dù luật ly hôn mới đã bổ sung thêm một số trường hợp cho phép một cặp vợ chồng có thể ly hôn, nhưng chúng vẫn giữ nguyên tư tưởng cơ bản trước đây của tôn giáo: một cặp vợ chồng chỉ có thể chia tay nhau nếu một người hành xử sai trái với người kia theo một số cách cụ thể.

Tình trạng này đã kéo dài rất lâu. Vào thế kỷ 20, các cặp vợ chồng ở Hoa Kỳ đã thuê người nằm lên giường của vợ/chồng mình và chụp hình làm bằng chứng ngoại tình. Cuối cùng, vào những năm 1960-1970, nhiều quốc gia đã thông qua luật ly hôn mới trong đó cho phép vợ chồng ly hôn theo nguyện vọng mà không cần làm tổn hại đến người kia, và cũng không cần sự đồng ý của họ.

Việc chuyển từ các nguyên tắc văn hoá và tôn giáo sang các quy tắc do nhà nước phê chuẩn luân tạo ra sự lộn xộn và thường không hoàn chỉnh – mọi người thường hay phớt lờ các quy định của nhà nước để tuân thủ các quy ước khác. Ngay cả trong thời điểm hiện đại, Giáo hội Công giáo vẫn không công nhận các cuộc ly hôn do pháp luật cho phép. Ở một số nơi, như một số vùng tại Ấn Độ, luật ly hôn kiểu phương tây được xem là ảnh hưởng của thực dân và các cộng đồng thực hiện ly hôn theo các quy tắc tôn giáo khác của họ. Ở một số nơi khác, mặc dù luật pháp cho phép ly hôn bình đẳng, nhưng sự thiên lệch trong hệ thống hành pháp, sự kỳ thị văn hoá hoặc áp lực của cộng đồng có thể khiến việc ly hôn trở nên khó khăn hơn đối với một số người, hầu hết là phụ nữ. Và kể cả ở những nơi mà phụ nữ không phải chịu thiệt thòi trước luật pháp, thì các điều kiện kinh tế xã hội cũng thường khiến cho việc ly hôn đối với phụ nữ trở nên khó khăn hơn. Ví dụ, tại Mỹ, phụ nữ chịu thiệt hại về kinh tế nhiều hơn so với nam giới sau ly hôn.

Lý tưởng nhất, luật ly hôn hiện đại không dựa trên các hành vi có lỗi cho phép vợ chồng chia tay nhau nếu họ thấy không hạnh phúc. Nhưng việc chia cắt một cuộc hôn nhân không hề đơn giản là cho phép hai người đường ai nấy đi. Những người ly hôn nợ nhau những gì, và làm thế nào để họ quản lý được các khía cạnh trong cuộc sống chung mà họ đã từng chia sẻ với nhau vẫn là các vấn đề phức tạp về mặt cảm xúc và triết học.