Tác giả: Thomas Andrillon, nhà thần kinh học
Thuỳ sưu tầm và biên dịch

Các nhà khoa học đang khám phá bản chất của một trải nghiệm tinh thần khó nắm bắt, thách thức những hiểu biết bấy lâu nay về định nghĩa ý thức.

Ngay lúc này bạn đang nghĩ gì? Có lẽ bạn đang đắm chìm trong những dòng suy nghĩ liên tục. Đó là cách chúng ta thường nói về cuộc sống khi thức – và cũng là cách người ta mô tả tâm trí có ý thức trong các tiểu thuyết hay thảo luận trong triết học. Tuy nhiên, đối với một số người, và có thể bao gồm cả bạn, dòng chảy suy nghĩ đó đôi khi bị xen ngang bởi những khoảng lặng, những khoảnh khắc mà dòng chảy đột ngột dừng lại và tâm trí trở nên trống rỗng. Nếu vậy, rất có thể câu trả lời thành thật của bạn cho câu hỏi vừa rồi là: không gì cả.

Nếu bạn từng trải qua cảm giác tâm trí trống rỗng này, bạn sẽ hiểu tôi đang nói về điều gì. Nếu chưa, có lẽ bạn sẽ ngạc nhiên khi biết rằng chúng tồn tại. Tuy nhiên, chúng thực sự tồn tại, và đối với bất kỳ ai tò mò về bản chất của ý thức, đây là một hiện tượng bí ẩn và hấp dẫn, thách thức các cách tiếp cận truyền thống về chủ đề này.

Cho đến gần đây, các nhà khoa học tiếp cận việc nghiên cứu ý thức theo hai cách chính: “trạng thái có ý thức” (being conscious) và “ý thức về” (being conscious of). Cách tiếp cận thứ nhất gặp một vấn đề: dù chúng ta là những thực thể có ý thức, nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng ở trong trạng thái đó. Ví dụ, khi chúng ta rơi vào giấc ngủ không mộng mị, hoặc khi bị gây mê, ý thức của chúng ta phai nhạt dần rồi sau đó quay trở lại. Cách tiếp cận thứ hai nói về nội dung của ý thức – thực tế là dù chúng ta có thể ý thức về nhiều thứ, nhưng chắc chắn chúng ta không ý thức về tất cả mọi thứ.

Ẩn sau nó là giả định rằng: có ý thức nghĩa là phải ý thức về một điều gì đó. Ý thức của chúng ta lang thang, nó có thể tập trung vào “ở đây và bây giờ”, hoặc ” ở đó và khi ấy”, nhưng nó luôn tập trung vào một cái gì đó. Tuy nhiên, trải nghiệm về những khoảng lặng trong nội dung ý thức đã thách thức giả định này. Khi bạn được hỏi câu hỏi muôn thuở “Bạn đang nghĩ gì?” và câu trả lời duy nhất nảy ra trong đầu là “Không gì cả”, nó gợi ý rằng, dù bạn đang có ý thức, bạn lại không ý thức về bất cứ điều gì. Trong một bài đánh giá gần đây, các đồng nghiệp của tôi – hai nhà thần kinh học (Athena Demertzi và Antoine Lutz) và một triết gia (Jennifer Windt) – và tôi đã định nghĩa những khoảnh khắc này là “trạng thái tâm trí trống rỗng” (mind blanking).

Những khoảng trống trong dòng suy nghĩ này khá khó hiểu, vì chúng cho thấy ý thức bị gián đoạn bởi những khoảng lặng thường không được chú ý. Nếu điều này đúng, thì ý niệm rằng đời sống ý thức phản chiếu một dòng chảy trải nghiệm liên tục thực chất có thể là chỉ là ảo tượng.

Để tìm hiểu thêm về trạng thái tâm trí trống rỗng, tôi đã thực hiện một cách tiếp cận đơn giản – xen ngang lúc các tình nguyện viên nghiên cứu đang thực hiện một nhiệm vụ đòi tập trung cao độ (họ phải nhấn nút mỗi khi một chữ số xuất hiện trên màn hình, nhưng phải bỏ qua các chữ số cụ thể không yêu cầu phản hồi) tại những thời điểm ngẫu nhiên. Tại những thời điểm đó, tôi yêu cầu họ cho biết họ đang nghĩ gì, hay không nghĩ gì – một phương pháp được gọi là “lấy mẫu trải nghiệm” (experience sampling). Khi họ được cho biết là có thể đưa ra đáp án “không nghĩ gì” bên cạnh các lựa chọn khác như đang nghĩ về nhiệm vụ hoặc đang nghĩ bâng quơ (mind wandering), 15% trong số những người tham gia thường chọn đáp án “không nghĩ gì”, một con số mà tôi thấy cao đến bất ngờ.

Nếu bạn hoài nghi, bạn có thể thắc mắc: làm sao chúng ta chắc chắn rằng họ thực sự không nghĩ gì? Đây là một câu hỏi hợp lý, và tất nhiên việc nghiên cứu khách quan về ý thức luôn bị hạn chế phần nào bởi thực tế đối tượng của nó là trải nghiệm chủ quan. Tuy nhiên, có những cách để chúng ta xem xét kỹ lưỡng các báo cáo chủ quan này – bằng cách kiểm tra hành vi và hoạt động não bộ của họ trong những khoảnh khắc đó.

Trạng thái tâm trí trống rỗng phản ánh một sự gián đoạn của dòng ý thức, tương tự như những gì xảy ra khi bắt đầu đi vào giấc ngủ.

Về cả hai phương diện này, trạng thái tâm trí trống rỗng đều nổi bật. Từ góc độ hành vi, chúng tôi thấy rằng khi tâm trí ai đó trống rỗng, họ cũng phản ứng chậm hơn (khi được yêu cầu mô tả nội dung suy nghĩ của mình). Hồ sơ phản ứng này trái ngược với khi họ tập trung vào nhiệm vụ, nhưng cũng trái ngược với khi tâm trí xao nhãng – lúc đó họ có xu hướng phản ứng nhanh hơn bình thường, có lẽ vì họ ít bị phân tâm bởi chính nhiệm vụ đó.

Hoạt động não bộ cũng khác biệt rõ rệt trong lúc tâm trí trống rỗng. Sử dụng fMRI để ghi lại mức độ kích hoạt và sự trao đổi giữa các vùng não, trong một nghiên cứu năm 2022, Demertzi và các đồng nghiệp đã chỉ ra rằng trạng thái tâm trí trống rỗng có liên quan đến một mô hình siêu kết nối (hyperconnectivity) cụ thể. Thay vì các vùng não cụ thể giao tiếp với các vùng khác, lại có sự gia tăng giao tiếp rộng khắp và đồng đều trên toàn bộ não bộ.

Bạn có thể nghĩ rằng một bộ não có nhiều kết nối hơn là điều tốt. Ở một mức độ nào đó thì đúng, nhưng siêu kết nối có thể gây bất lợi cho ý thức vì nó phản ánh sự thiếu tổ chức chức năng. Siêu kết nối là một đặc điểm chính của các cơn co giật động kinh, và nó cũng được quan sát thấy khi bắt đầu ngủ, khi ý thức phai nhạt đi.

Trên thực tế, trạng thái tâm trí trống rỗng phản ánh tình trạng buồn ngủ theo những cách khác. Nó liên quan đến các dấu hiệu giảm hưng phấn sinh lý, chẳng hạn như đồng tử mắt nhỏ hơn và nhịp tim chậm hơn. Và trong công trình của riêng tôi liên quan đến việc đo hoạt động điện não, nhóm của tôi đã chỉ ra rằng trong lúc tâm trí trống rỗng, não bạn sẽ có xu hướng tạo ra các sóng điện chậm gợi nhắc đến giấc ngủ. Điều này cho thấy trạng thái tâm trí trống rỗng phản ánh một sự gián đoạn của dòng ý thức, tương tự như sự gián đoạn diễn ra khi bắt đầu ngủ. Nếu được xác nhận, điều này có thể có những tác động quan trọng. Ví dụ, nó có nghĩa là trạng thái tâm trí trống rỗng sẽ đặc biệt phổ biến ở những người bị thiếu ngủ (và đó chính xác là những gì Demertzi phát hiện ra trong nghiên cứu của cô).

Ý tưởng rằng trạng thái tâm trí trống rỗng có thể là một dạng gián đoạn ý thức giống như giấc ngủ trong khi chúng ta đang thức cũng giúp giải thích quan sát của một nhóm nghiên cứu khác, rằng người lớn và trẻ em mắc ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý) báo cáo trạng thái tâm trí trống rỗng thường xuyên hơn. Lúc đầu, điều này có vẻ mâu thuẫn với ý kiến cho rằng người mắc ADHD có tâm trí luôn hoạt động chứ hiếm khi ngừng nghỉ. Tuy nhiên, cả người lớn và trẻ em mắc ADHD thường xuyên gặp khó khăn trong việc đi vào giấc ngủ, điều này có thể gây ra những “sự xâm nhập” giống như giấc ngủ vào cuộc sống khi thức của họ. Thật vậy, tôi vừa công bố một bản thảo nghiên cứu cho thấy các trường hợp tâm trí trống rỗng ở những người tham gia mắc ADHD có xu hướng xảy ra đồng thời với hoạt động sóng chậm trong não, cho thấy sự xâm nhập của giấc ngủ trong khi đang thức.

Mặc dù có những bước phát triển đầy hứa hẹn này, nghiên cứu về trạng thái tâm trí trống rỗng vẫn đang ở giai đoạn đầu của những thử nghiệm và còn nhiều sai sót. Một câu hỏi trọng tâm là làm thế nào để nắm bắt một hiện tượng mong manh như vậy. Trạng thái tâm trí trống rỗng diễn ra quá ngắn ngủi, nó thường kết thúc ngay khi chúng ta kịp nhận ra (nếu có nhận ra). Việc bắt gặp những khoảnh khắc này một cách ngẫu nhiên bằng phương pháp lấy mẫu trải nghiệm giống như việc bắn súng trong bóng tối. Liệu có cách nào khác không?

Cho đến nay, tôi đã mô tả cái mà Windt gọi là dạng “hoang dã” của trạng thái tâm trí trống rỗng: những khoảnh khắc trống rỗng xảy ra tự phát, có lẽ do mệt mỏi hoặc thiếu ngủ. Đối lập với nó là cái mà cô gọi là “dạng tu tập”: cách mà một số phương pháp thiền định như nirodha-samāpatti dạy người tập cách làm trống tâm trí một cách có chủ ý, để đạt đến trạng thái nhận thức không bị vướng bận bởi dòng suy nghĩ không kiểm soát.

Có lẽ trạng thái tâm trí trống rỗng cho phép các chức năng phục hồi được thực hiện ngay trong lúc thức.

Nghiên cứu những trạng thái này có thể giúp làm sáng tỏ thêm về bản chất chính xác của trạng thái tâm trí trống rỗng tự phát. Ví dụ, nếu nghiên cứu xác nhận rằng trong một số trạng thái thiền định, con người vẫn duy trì sự tự nhận thức về bản thân hoặc cảm giác về thời gian trôi qua ngay cả khi tâm trí trống rỗng, điều này sẽ cho thấy sự vắng mặt của nội dung tinh thần không nhất thiết có nghĩa là sự vắng mặt của ý thức. Nói cách khác, khi tâm trí bạn tự trở nên trống rỗng, “bạn” vẫn đang nhận thức một cách có ý thức, ngay cả khi bạn không ý thức về bất cứ điều gì cụ thể.