Tác giả: Hayley Levitt
Thuỳ sưu tầm và biên dịch

Hãy tưởng tượng bạn và một người bạn đang dạo bước qua một triển lãm nghệ thuật và một bức tranh ấn tượng đập vào mắt hai người. Đối với bạn, sắc đỏ rực rỡ trong tranh mang đến cảm giác rằng đó là một biểu tượng của tình yêu, nhưng bạn của bạn lại đoan chắc rằng đó là biểu tượng của chiến tranh. Và thứ mà bạn thấy là những vì sao trên bầu trời lãng mạn, bạn của bạn lại diễn giải đó là những chất gây ô nhiễm dẫn đến sự nóng lên toàn cầu.

Để giải quyết cuộc tranh luận, bạn lên internet tìm kiếm thông tin và đọc được rằng bức tranh đó là bản hoàn thiện từ một dự án mỹ thuật hồi lớp một của chính nghệ sĩ: Màu đỏ đơn giản vì đó là màu cô ấy thích nhất, còn những đốm bạc là những nàng tiên.

Giờ đây, bạn đã biết chính xác tại sao nghệ sĩ lại làm ra tác phẩm này. Liệu bạn có sai khi đã tận hưởng nó theo một cách hoàn toàn khác với ý đồ ban đầu của nghệ sĩ không? Bạn có thấy mình bớt thích nó hơn khi đã biết sự thật không? Ý định của nghệ sĩ nên ảnh hưởng đến cách bạn diễn giải bức tranh ở mức độ nào? Đây là những câu hỏi đã được các triết gia và nhà phê bình nghệ thuật tranh luận trong nhiều thập kỷ mà vẫn chưa đạt được sự đồng thuận.

Vào giữa thế kỷ 20, nhà phê bình văn học W.K. Wimsatt và triết gia Monroe Beardsley lập luận rằng ý đồ nghệ thuật là không liên quan. Họ gọi đây là “Ngụy biện Ý đồ” (Intentional Fallacy): niềm tin rằng việc coi trọng ý định của nghệ sĩ là một sự sai lầm. Lập luận của họ gồm hai ý chính:

Thứ nhất: Những nghệ sĩ chúng ta nghiên cứu có thể không còn sống, chưa bao giờ ghi chép lại ý định của mình, hoặc đơn giản là không có mặt để trả lời các câu hỏi về tác phẩm.

Thứ hai: Ngay cả khi có sẵn một lượng lớn thông tin liên quan, Wimsatt và Beardsley tin rằng nó sẽ làm chúng ta xao nhãng khỏi các phẩm chất của chính tác phẩm đó.

Họ so sánh nghệ thuật với một món tráng miệng: Khi bạn nếm món pudding, ý đồ của đầu bếp không ảnh hưởng đến việc bạn có thích hương vị hay kết cấu của nó hay không. Họ cho rằng điều duy nhất quan trọng là món pudding đó có “ngon” hay không, có hợp khẩu vị của bạn hay không.

Tất nhiên, cái gì “ngon” với người này có thể không “ngon” với người khác. Và vì các cách diễn giải khác nhau thu hút những người khác nhau, nên những đốm bạc trong bức tranh của chúng ta có thể được diễn giải một cách hợp lý là các nàng tiên, các vì sao hoặc chất gây ô nhiễm. Theo logic của Wimsatt và Beardsley, cách hiểu của chính nghệ sĩ về tác phẩm của mình cũng chỉ là một trong nhiều khả năng có thể chấp nhận được như nhau.

Nếu bạn thấy quan điểm trên có vấn đề, bạn có lẽ sẽ đồng tình hơn với Steven Knapp và Walter Benn Michaels, hai nhà lý luận văn học đã bác bỏ thuyết Ngụy biện Ý đồ. Họ lập luận rằng ý đồ của nghệ sĩ không chỉ là một cách diễn giải khả thi, mà là cách diễn giải duy nhất.

Ví dụ: Giả sử bạn đang đi dạo dọc bãi biển và bắt gặp một loạt các vệt trên cát tạo thành một câu thơ. Knapp và Michaels tin rằng bài thơ đó sẽ mất đi mọi ý nghĩa nếu bạn phát hiện ra những vệt này không phải là tác phẩm của con người, mà là một sự trùng hợp kỳ lạ do sóng biển tạo ra. Họ tin rằng chính người sáng tạo có chủ đích mới là điều khiến bài thơ có thể hiểu được.

Một số nhà tư tưởng khác lại ủng hộ một quan điểm trung lập, gợi ý rằng ý định chỉ là một mảnh ghép trong một bức tranh lớn hơn. Triết gia đương đại Noel Carroll giữ lập trường này, lập luận rằng ý định của nghệ sĩ có liên quan đến khán giả theo cách tương tự như ý định của người nói có liên quan đến người đang trò chuyện với họ.

Để hiểu cách thức hoạt động của ý định trong giao tiếp, Carroll nói hãy tưởng tượng một người cầm điếu thuốc và hỏi xin một que diêm. Bạn trả lời bằng cách đưa cho họ một chiếc bật lửa, vì hiểu rằng động cơ của họ là muốn châm thuốc. Những từ ngữ họ dùng để hỏi rất quan trọng, nhưng chính ý định đằng sau câu hỏi mới quyết định sự thấu hiểu và cuối cùng là cách phản hồi của bạn.

Vậy bạn nghiêng về phía nào trong phổ quan điểm này?

Bạn có tin rằng đối với nghệ thuật, “chất lượng nằm ở bản thân tác phẩm” giống như Wimsatt và Beardsley?

Hay bạn nghĩ rằng các kế hoạch và động cơ của người nghệ sĩ sẽ tác động đến ý nghĩa của nó?

Diễn giải nghệ thuật là một mạng lưới phức tạp mà có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ đưa ra được một câu trả lời cuối cùng.