Nguồn: Kieślowski on Kieślowski
Thuỳ sưu tầm và biên dịch

Blue nói về tự do, cụ thể là những khiếm khuyết trong sự tự do của con người. Chúng ta thực sự tự do đến mức nào? Bỏ qua mọi bi kịch và kịch tính, thật khó để tưởng tượng ra một tình cảnh nào “xa xỉ” hơn tình cảnh mà Julie đang trải qua. Ở đoạn đầu, cô hoàn toàn tự do vì chồng và con gái đã mất; cô mất đi gia đình và từ đó được giải phóng khỏi mọi nghĩa vụ kèm theo. Cô được chu cấp đầy đủ, có vô khối tiền và không cần phải chịu trách nhiệm cho điều gì cả. Cô không còn phải làm bất cứ điều gì nữa.

Và câu hỏi đặt ra ở đây là: một người trong hoàn cảnh như vậy có thực sự tự do không? Julie nghĩ là mình có. Có lẽ vì không đủ mạnh mẽ để tự kết liễu đời mình và đi theo gia đình sang thế giới bên kia, hoặc có lẽ cô nghĩ mình không được phép làm vậy — chúng ta sẽ chẳng bao giờ biết lý do của cô là gì — nên cô ấy cố gắng sống một cuộc đời khác. Cô cố gắng giải thoát bản thân mình khỏi mọi thứ liên quan đến quá khứ. Trong một bộ phim kiểu này, lẽ ra phải có nhiều cảnh cô ấy đến thăm nghĩa trang hoặc xem những bức ảnh cũ, vân vân. Nhưng trong Blue, hoàn toàn không có cảnh nào như vậy. Không có quá khứ. Cô đã quyết định xoá bỏ nó. Nếu quá khứ có quay trở lại, nó chỉ xuất hiện trong âm nhạc.

Nhưng hóa ra bạn không thể hoàn toàn dứt bỏ tất cả những gì đã qua. Bạn không thể, bởi vì tại một thời điểm nào đó, một thứ gì đó như nỗi sợ thuần túy sẽ trỗi dậy, hoặc một cảm giác cô đơn, hay ví dụ như trải nghiệm của Julie tại một thời điểm nào đó: cảm giác bị lừa dối. Cảm giác này thay đổi Julie nhiều đến mức cô nhận ra mình không thể sống theo cách mình muốn. Đó chính là phạm vi của tự do cá nhân. Chúng ta có thể giải phóng mình khỏi cảm xúc đến mức độ nào? Tình yêu giam cầm chúng ta hay mang đến cho chúng ta tự do? Truyền hình, internet và các tiến bộ công nghệ có thực sự mang lại tự do, hay chúng tạo nên một dạng nhà tù mới?

Về lý thuyết, những thứ đó mang đến tự do, vì nếu bạn có truyền hình vệ tinh, bạn có thể xem các chương trình từ khắp nơi trên thế giới. Nhưng thực tế, ngay lập tức bạn phải mua đủ thứ phụ kiện đi kèm với cái tivi. Và nếu nó hỏng, bạn phải mang đi sửa hoặc gọi thợ đến. Bạn bực dọc với những gì người ta nói hoặc chiếu trên truyền hình. Nói cách khác, trong khi về mặt lý thuyết bạn cho rằng mình được quyền tự do xem đủ thứ, thì cũng là khi bạn cũng đang rơi vào cái bẫy của thiết bị này. Hoặc khi bạn mua một chiếc xe hơi. Về mặt lý thuyết, bạn được tự do. Bạn có thể đi bất cứ đâu, bất cứ khi nào bạn muốn. Bạn không cần đặt vé, không cần mua gì cả, không cần gọi điện đi đâu. Bạn chỉ việc đổ đầy xăng và đi. Nhưng trên thực tế, các vấn đề phát sinh ngay khi bạn tậu xe. Vì ai đó có thể trộm xe hoặc đập vỡ kính chắn gió để lấy đồ đạc bạn để trong xe như cái radio chẳng hạn, nên bạn lắp một cái radio có thể tháo rời. Tất nhiên điều này chẳng thay đổi được gì vì dù sao cũng sẽ có người lấy đi cái này, trộm đi khác. Bạn còn phải đi làm biển số cho xe. Nhưng dù là có biển số thì kẻ trộm vẫn cứ lấy nó thôi. Thế là bạn kết nối xe với một hệ thống máy tính cho phép định vị xe qua vệ tinh nếu bị mất trộm.

Ngoài việc sợ bị trộm, bạn còn sợ xe bị trầy xước vì nó là xe mới. Thế là bạn cố gắng đỗ xe sao cho không bị xước. Rồi bạn cũng phải lo đi tìm chỗ đậu xe trong thành phố chật chội. Chẳng có gara nào cả, cũng chẳng có bãi đậu xe. Bạn không có chỗ để xe. Vì vậy, về mặt lý thuyết bạn tự do, nhưng trên thực tế bạn là tù nhân của chiếc xe. Đó chính là sự tự do và sự thiếu tự do đối với đồ vật. Điều tương tự cũng áp dụng cho cảm xúc. Yêu là một cảm xúc đẹp đẽ, nhưng khi yêu, bạn ngay lập tức trở nên phụ thuộc vào người mình yêu. Bạn làm những gì người đó thích, dù bản thân bạn có thể không thích, vì bạn muốn làm người ấy hạnh phúc. Vậy là, khi đang lâng lâng sống trong hạnh phúc và có được người mình yêu, bạn bắt đầu làm rất nhiều việc đi ngược lại bản chất của chính mình. Đó là cách chúng tôi hiểu về tự do trong bộ ba phim này. Ở cấp độ cá nhân.

Trong Blue, nhà tù được tạo ra bởi cả cảm xúc và ký ức. Julie có lẽ muốn ngừng yêu chồng mình vì điều đó sẽ giúp cô sống dễ dàng hơn nhiều. Đó là lý do cô không nghĩ về anh ấy. Đó là lý do cô đã quên. Đó là lý do cô không đi thăm mộ và không bao giờ xem lại ảnh cũ. Khi ai đó mang ảnh cũ đến, cô nói mình không muốn xem. Chúng tôi không thực sự thể hiện điều này trong phim nhưng sau đó rõ ràng là cô đã từ chối chúng. Cô muốn quên đi tất cả những điều này.

Nhưng liệu có thực sự có thể quên được không? Có một khoảnh khắc cô ấy bắt đầu cảm thấy ổn. Cô ấy bắt đầu hoạt động bình thường, mỉm cười, đi dạo. Vậy là có thể quên được, hoặc ít nhất là cố gắng để quên. Nhưng đột nhiên, sự ghen tuông xuất hiện và cô ấy không thể thoát khỏi nó. Cô ấy trở thành tù nhân của một sự ghen tuông phi lý bởi vì nó liên quan đến một người đã chết và được chôn cất ít nhất sáu tháng trước. Cô không thể làm gì cho anh ta hay chống lại anh ta. Cô ấy không thể định nghĩa bản thân mình trong mối quan hệ với anh ta. Cô không thể nói “Em yêu anh” hay “Em ghét anh”. Cô chẳng thể làm gì cả, vậy mà sự ghen tuông vẫn hành hạ cô như thể anh ấy vẫn còn sống. Cô cố gắng chống lại nó theo một cách mù quáng. Cô đột nhiên trở nên tốt đến mức thái quá. Nhưng cô không thể thoát khỏi cái bẫy. Cô đã nói rất rõ ràng tại một thời điểm trong phim, rằng tất cả những thứ này là một cái bẫy: tình yêu, lòng trắc ẩn, tình bạn.

Xét ở một khía cạnh nào đó, Julie đang ở trong một trạng thái ngưng trệ. Cô liên tục chờ đợi điều gì đó, chờ đợi một sự thay đổi. Cô ấy cực kỳ dễ bị suy nhược thần kinh — bởi vì đó là điều cô ấy đã quyết định — và bộ phim, theo một nghĩa nào đó, phải đi theo cô, đi theo lối sống và hành vi của cô. Tất nhiên điều này không có nghĩa là nếu bộ phim nói về sự buồn chán thì bản thân bộ phim phải nhàm chán. Phim sử dụng nhiều dạng hiệu ứng fade-out. Đó là một kỹ thuật lược điển hình, ám chỉ: thời gian trôi qua, một cảnh kết thúc, hình ảnh mờ dần và một cảnh mới bắt đầu. Và có bốn lần chuyển cảnh đưa chúng ta quay lại chính xác cùng một thời điểm. Ý đồ là để truyền tải một góc nhìn cực kỳ chủ quan. Nghĩa là, thời gian thực sự trôi qua nhưng với Julie, tại một khoảnh khắc nào đó, nó như đứng yên.

Một nhà báo đến thăm cô trên sân thượng bệnh viện, nói “Chào chị” và Julie đáp lại “Chào anh”. Đó là chuyển cảnh sử dụng hiệu ứng fade-out đầu tiên chúng ta thấy. Hai giây trôi qua giữa hai tiếng “chào” đó. Điều tôi muốn cho thấy là đối với Julie, thời gian đã ngừng lại. Không chỉ âm nhạc quay trở lại với cô ấy mà thời gian cũng đứng yên trong giây lát. Điều tương tự cũng xảy ra khi cô gái trẻ làm vũ nữ thoát y/hàng xóm đến gần cô ở hồ bơi. Cô gái hỏi: “Chị đang khóc à?” và thời gian đứng yên với Julie. Bởi vì cô ấy thực sự đang khóc. Một ví dụ khác — Antoine nói: “Chị không muốn biết gì sao? Tôi đã đến chỗ chiếc xe vài giây sau khi…” và Julie trả lời: “Không.” Và đột nhiên thời gian đứng yên với cô ấy.

Cô không đến thăm mộ, nghĩa là cô không muốn nghĩ về vụ tai nạn hay về chồng mình. Nhưng chàng trai đó đã nhắc cô nhớ về nó. Sự xuất hiện của cậu ta khiến tất cả ký ức ùa về trong cô. Antoine là một nhân vật quan trọng — không phải đối với Julie mà là đối với chúng ta. Cậu ta là người đã chứng kiến điều gì đó, biết điều gì đó. Cậu ta kể cho chúng ta nghe nhiều điều về chồng cô, chẳng hạn. Chúng ta biết gì về chồng của Julie? Rất ít. Tất cả những gì chúng ta biết là từ Antoine. Chúng ta biết rằng anh ta là kiểu người hay kể lại một câu chuyện đùa hai lần. Và chúng ta biết được rất nhiều về Julie — rằng cô đã nhận ra điều đó ở chồng mình và có thể nhắc lại nó với chàng trai trẻ.

Ngoài ra, Antoine còn mang đến một điều khác, điều mà chúng ta chưa từng thấy trước đó. Julie chỉ cười duy nhất một lần trong phim và đó là lúc cô ở bên cậu ta. Cô luôn đi lại với khuôn mặt u sầu, nhưng khi ở bên Antoine, chúng ta thấy rằng cô đã từng biết cười. Antoine xuất hiện còn vì những lý do khác nữa. Tôi thích quan sát những mảnh ghép của cuộc đời và tôi thích những bộ phim mà tôi được thoáng thấy một phần cuộc sống mà không cần biết nó bắt đầu hay kết thúc như thế nào. Giống như cái cách mà Antoine hiện diện vậy.