Thuỳ sưu tầm và biên dịch

Theo thương mến,

Anh viết thư này cho em chủ yếu là để nói rằng anh rất biết ơn chuyến viếng thăm của em. Đã khá lâu rồi chúng ta không gặp nhau, cũng chẳng mấy khi viết thư cho nhau như trước kia. Dẫu sao, thà rằng chúng ta còn cảm thấy điều gì đó dành cho nhau, còn hơn là cư xử với nhau như những cái xác vô hồn; nhất là khi người ta chưa có quyền bị gọi là xác chết khi chưa chết về mặt pháp lý, thì việc giả vờ như vậy thật nồng nặc mùi đạo đức giả hoặc nói nhẹ nhàng thì là ấu trĩ. Ấu trĩ giống như một chàng trai 14 tuổi nghĩ rằng phẩm giá và địa vị xã hội buộc mình phải đội một chiếc mũ chóp cao.

Những giờ phút chúng ta ở bên nhau ít nhất cũng giúp chúng ta chắc chắn rằng cả hai vẫn đang sống trên cõi đời này. Khi gặp lại em và đi dạo cùng em, anh lại cảm nhận được điều mà trước đây anh vẫn thường có thể cảm thấy: rằng cuộc đời là một thứ gì đó tốt đẹp và quý giá mà người ta nên trân trọng. Anh cảm thấy phấn chấn và có sức sống hơn hơn sau một thời gian dài, bởi vì dù bản thân anh không hề muốn như vậy, nhưng cuộc sống đối với anh đã dần trở nên kém giá trị, vô vị và thờ ơ hơn nhiều.

Khi sống cùng người khác và kết nối sâu sắc với nhau bằng tình cảm, ta nhận ra mình có một lý do để tồn tại, rằng mình có thể không hoàn toàn vô dụng và thừa thãi, mà có lẽ vẫn có ích lợi cho việc này hay việc khác; bởi lẽ chúng ta cần nhau và chúng ta đang cùng nhau thực hiện một hành trình như những người bạn đồng hành. Tuy nhiên, lòng tự trọng đúng nghĩa cũng phụ thuộc rất nhiều vào mối quan hệ với những người chung quanh.

Một người tù bị biệt giam, bị cấm làm việc, v.v., về lâu dài chắc chắn sẽ phải chịu hậu quả giống như một người bị bỏ đói quá lâu, đặc biệt là nếu tình trạng bị cô lập đó bị kéo dài. Giống như bao người khác, anh cần những mối quan hệ bạn bè, tình cảm hoặc người đồng hành đáng tin cậy. Anh không phải là một cái bơm hay cột đèn đường bằng đá hay sắt, nên anh không thể sống thiếu những tình cảm đó mà không cảm thấy sự trống rỗng và thiếu vắng, cũng như bất kỳ người đàn ông văn minh và đáng kính nào khác — anh nói với em những điều này để em biết chuyến thăm của em đã có tác động cứu rỗi thế nào đối với anh.

Và cũng như anh mong chúng ta không rời xa nhau, anh cũng mong như vậy đối với mọi người ở nhà. Dù vậy, lúc này anh thực sự e ngại việc về nhà, anh rất muốn ở lại đây. Tuy nhiên, đó có thể là lỗi của anh, và em có lẽ đúng khi nghĩ rằng anh nhìn nhận mọi thứ không chuẩn xác. Chính vì vậy, mặc dù rất miễn cưỡng và dù đó là một hành trình gian nan, anh vẫn sẽ về Etten ít nhất vài ngày.

Khi nghĩ về chuyến viếng thăm của em với lòng biết ơn, những cuộc trò chuyện của chúng ta tự nhiên hiện về trong tâm trí anh. Anh đã nghe những lời như vậy trước đây, thực tế là nghe rất nhiều và thường xuyên. Những kế hoạch để cải thiện, thay đổi và vực dậy tinh thần — thế nhưng, đừng giận anh khi nói điều này, anh thấy hơi sợ chúng — cũng bởi vì đôi khi anh đã làm theo và kết quả lại khá thất vọng. Có biết bao điều đã được suy tính kỹ lưỡng nhưng lại không thể thực thi được.

Ký ức về khoảng thời gian ở Amsterdam vẫn còn tươi mới trong anh. Chính em đã ở đó, nên em biết những điều lợi hại đã được cân đo, xem xét và thảo luận thế nào, được lập luận bằng trí khôn ra sao, dù chúng ta đã có những ý định tốt — vậy mà kết quả thật thảm hại, toàn bộ câu chuyện đó thật ngớ ngẩn và đần độn tột cùng. Anh vẫn rùng mình khi nghĩ lại. Đó là khoảng thời gian tồi tệ nhất mà anh từng trải qua. So với hồi đó, những ngày tháng khó khăn và rắc rối ở đất nước nghèo nàn này, trong khung cảnh lạc hậu này, đối với anh dường như lại đáng mơ ước và hấp dẫn hơn nhiều. Anh e rằng kết quả tương tự sẽ xảy ra nếu cứ làm theo những lời khuyên thông thái được đưa ra với thiện ý tốt nhất.

Những trải nghiệm như vậy thực sự rất đau lòng đối với anh. Những tổn thương, nỗi đau và sự hối tiếc trong lòng quá lớn khiến cả hai chúng ta không thể học được bài học đắt giá. Nhưng nếu không học được từ điều này, chúng ta sẽ học được từ cái gì đây? Một nỗ lực giống như việc cố gắng đạt được mục tiêu đã đặt ra trước mắt anh, như đã từng xảy ra, thực sự là một tham vọng mà anh sẽ không dễ dàng có lại được nữa. Khao khát đạt được cái gì đó đã nguội lạnh đáng kể. Dù việc đạt được mục tiêu nghe có vẻ hấp dẫn, nhưng giờ đây anh nhìn nhận mọi thứ từ một góc độ khác, kinh nghiệm thực tế dạy anh rằng đó không phải là con đường dành cho mình, và anh không thể nhìn nhận chúng như cũ được nữa, dù điều đó đối với hầu hết mọi người là không thể chấp nhận được.

Không thể chấp nhận được, đúng vậy, cũng giống như việc Mục sư Francq thấy không thể chấp nhận được khi anh tuyên bố rằng những bài giảng của Mục sư Jean Andry chỉ mang tính phúc âm hơn một chút so với bài giảng của một linh mục thông thường. Anh thà chết một cách tự nhiên còn hơn là được học viện chuẩn bị cho cái chết của mình, và đôi khi bài học từ một người thợ cắt làm anh thấy còn hữu ích hơn là một bài học tiếng Hy Lạp.

Cải thiện cuộc sống của mình — chẳng lẽ anh lại không khao khát hay không cần đến sự cải thiện đó sao? Anh thực sự muốn tiến bộ. Nhưng chính vì khao khát điều đó nên anh mới sợ rằng có khi những phương thuốc lại còn tệ hơn cả căn bệnh. Em có thể trách một người bệnh nếu anh ta nhìn thẳng vào mắt bác sĩ và thà chọn không được chữa trị còn hơn là bị chữa sai cách hoặc được điều trị bởi một tên lang băm sao?

Liệu một người mắc bệnh lao hay thương hàn có sai không khi cho rằng một phương thuốc mạnh hơn nước lúa mạch có thể hữu ích hoặc thậm chí là cần thiết? Hoặc khi thấy nước lúa mạch tự thân nó không gây hại, nhưng vẫn nghi ngờ hiệu quả và uy lực của nó trong trường hợp cụ thể của mình? Vị bác sĩ kê đơn nước lúa mạch không được nói rằng: “Bệnh nhân này là một kẻ ngoan cố, muốn tự hủy hoại bản thân vì không chịu uống thuốc” — không, vì người đó không phải là không sẵn lòng, mà là cái gọi là thuốc đó không phù hợp, bởi vì nó thực sự là ‘nó’ nhưng vẫn chưa phải là ‘nó’ chút nào.

Em có trách một người nếu họ không hề xúc động trước một bức tranh được ghi trong danh mục là của Memling, nhưng thực tế chẳng liên quan gì đến Memling ngoại trừ việc nó cùng một chủ đề từ thời Gothic nhưng không có giá trị nghệ thuật?

Và nếu từ những gì anh nói, em cho rằng anh có ý bảo em là một tên lang băm vì những lời khuyên của em, thì em đã hoàn toàn hiểu lầm anh rồi, vì anh không hề có ý nghĩ hay quan điểm như vậy về em.

Mặt khác, nếu em nghĩ rằng anh cho là mình nên làm theo lời khuyên của em một cách cứng nhắc và trở thành một người in hóa đơn, in danh thiếp, hoặc một kế toán, hoặc một thợ mộc học việc — hay lời khuyên của Anna thân yêu là tận tâm với nghề làm bánh hoặc nhiều việc khác thuộc loại đó (những gợi ý khá đa dạng và mâu thuẫn với nhau) — mà người ta gợi ý anh nên theo đuổi, thì em cũng lầm rồi.

Nhưng, em nói rằng: “Em không đưa ra lời khuyên này để anh làm theo từng chữ, mà vì em nghĩ anh có vẻ thích sống buông thả và em nghĩ anh nên chấm dứt việc đó.”

Anh có được phép chỉ ra cho em rằng sự “buông thả” đó thực sự là một loại lười nhác khá lạ lùng không? Thật khó để anh tự bảo chữa cho mình về phương diện này, nhưng anh sẽ cảm thấy rất tiếc nuối nếu cuối cùng em không thể nhìn nhận nó dưới một góc độ khác. Anh cũng không biết liệu mình có nên phản bác những lời buộc tội đó bằng cách làm theo lời khuyên trở thành một thợ làm bánh chẳng hạn hay không. Đó thực sự sẽ là một câu trả lời thỏa đáng (giả sử chúng ta có thể hóa thân thành một thợ làm bánh, thợ cắt tóc hay thủ thư với tốc độ ánh sáng) nhưng thực ra lại là một phản ứng dại dột, giống như cách người đàn ông kia hành xử, khi bị buộc tội vô tâm vì ngồi trên lưng lừa, đã lập tức xuống khỏi lưng lừa và cõng con lừa trên vai đi tiếp.

Nói đùa vậy thôi, thành thật mà nói, anh nghĩ rằng sẽ tốt hơn nếu mối quan hệ giữa chúng ta dựa trên sự tin tưởng lẫn nhau. Nếu anh thực sự phải cảm thấy mình là kẻ gây phiền nhiễu hay gánh nặng cho em hoặc mọi người ở nhà, không giúp ích được việc này hay việc kia, và cứ tiếp tục bị buộc phải cảm thấy mình như một kẻ xâm nhập hay một người thừa trong cuộc sống của em, khiến cho việc anh không có mặt ở đó sẽ tốt hơn, và nếu anh phải tiếp tục cố gắng tránh xa cuộc sống của người khác — nếu anh nghĩ rằng quả thực sẽ như vậy và không thể khác được, thì anh sẽ chìm trong cảm giác đau buồn và anh phải đấu tranh chống lại sự tuyệt vọng.

Thật khó cho anh khi phải chịu đựng những ý nghĩ này, và còn khó khăn hơn nữa khi nghĩ rằng biết bao sự bất hòa, đau khổ và buồn phiền trong chúng ta và trong gia đình là do anh gây ra. Nếu quả thực như vậy, thì anh thực lòng mong mình không phải tiếp tục sống quá lâu nữa. Tuy nhiên, bất cứ khi nào điều này làm anh chán nản tột độ, thì sau một thời gian dài, anh lại nghĩ: có lẽ đó chỉ là một giấc mơ tồi tệ, kinh hoàng, và sau này có lẽ chúng ta sẽ học được cách thấu hiểu và thông cảm với nhau hơn.

Nhưng rốt cuộc, chẳng phải đó là thực tế sao, và chẳng phải một ngày nào đó mọi thứ sẽ tốt hơn chứ không phải tệ hơn sao? Với nhiều người, việc tin vào bất kỳ sự cải thiện tốt đẹp nào cũng chắc chắn sẽ có vẻ ngớ ngẩn và mê tín. Đôi khi vào mùa đông trời lạnh buốt đến mức người ta nói: “Trời lạnh quá, tôi chẳng quan tâm mùa hè có đến hay không, cái xấu đang lấn át cái tốt rồi.” Nhưng dù chúng ta có muốn hay không, cuối cùng thì những đợt sương giá khắc nghiệt cũng sẽ kết thúc, và vào một buổi sáng đẹp trời, gió đổi chiều và băng tan đi. So sánh trạng thái tự nhiên của thời tiết với trạng thái tâm lý và hoàn cảnh của chúng ta, vốn luôn thay đổi và biến chuyển, anh vẫn có chút hy vọng rằng mọi thứ có thể được cải thiện.

Anh sẽ rất hạnh phúc nếu sớm nhận được thư của em.

Anh đã đi bộ đến Wasmes sau khi em rời đi tối hôm đó. Từ đó đến nay anh đã vẽ một bức chân dung.

Tạm biệt em, hãy nhận của anh một cái bắt tay trong tâm tưởng, và hãy tin anh.

Người anh chân thành của em,

Vincent