Tác giả: Jordan Fiorillo Scotti, Ph.D
Thuỳ sưu tầm và biên dịch

Bạn tự nhủ rằng mình chỉ là đang thực sự rất thích họ. Rằng đây chính là cảm giác về một kết nối thực sự. Thế nhưng, bạn nhận thấy – với một cảm giác pha trộn giữa phấn khích và bất an – rằng mình đang nghĩ về họ quá nhiều. Bạn dùng điện thoại nhiều hơn mức bạn muốn thừa nhận. Bạn tua lại những cuộc trò chuyện ở trong đầu, phân tích xem chúng có ý nghĩa gì và tự hỏi mình đã thể hiện ra sao. Tâm trạng của bạn lên cao khi nhận được tin tức từ họ và tụt dốc khi không thấy gì.

Cảm giác ấy thật lãng mạn — kiểu cảm xúc mãnh liệt mà văn hóa của chúng ta thường đề cao. Nhưng sự mãnh liệt không đồng nghĩa với sự thân mật.

Tình Yêu và Lụy tình

Sự khác biệt giữa tình yêu và luỵ tình không phải lúc nào cũng rõ ràng. Nhìn từ bên ngoài, cả hai đều có vẻ như là sự tận tâm, phấn khích hoặc đam mê. Nhìn từ bên trong, cả hai đều mang lại cảm giác bị nuốt chửng. Nhưng trong khi một thứ làm cuộc sống của bạn phong phú hơn, thứ kia lại từ từ bào mòn ý thức về bản thân bạn.

Tình yêu mang tính quan hệ — một sự lựa chọn từ hai phía, một nhịp điệu của sự cho và nhận. Ngược lại, lụy tình mang tính điều chỉnh. Người kia trở thành phương tiện chính để chúng ta điều hoà hệ thần kinh hoặc cảm xúc của bản thân. Chúng ta không thực sự yêu họ; chúng ta đang phụ thuộc vào họ để ổn định thế giới nội tâm của mình.

Tình yêu lành mạnh bao gồm:

•     Sự tương hỗ (cho và nhận)
•     Sự an toàn về mặt cảm xúc
•     Không gian cho cá tính riêng
•     Sự quan tâm linh hoạt
•     Ý thức vững vàng về bản thân

Lụy tình thường bao gồm:

•     Sự bận tâm và suy nghĩ vẩn vơ (nhai đi nhai lại)
•     Sự phụ thuộc về mặt cảm xúc
•     Đánh mất sự tự chủ
•     Sự chú ý bị khóa chặt vào người kia
•     Sự lý tưởng hóa hoặc gắn kết ảo tưởng

Tâm Lý Học Đằng Sau Tình Trạng Lụy Tình

Dù một số người trong chúng ta dễ lụy tình hơn những người khác, nhưng đó thường là một quá trình vô thức mà chúng ta không cố ý tự rơi vào. Chúng ta không chọn nó; nó chọn chúng ta. Việc hiểu rõ lý do tại sao lụy tình xảy ra với chúng ta có thể giúp chúng ta bớt tự trách mình và tìm ra một lối thoát.

Một số cơ chế tâm lý diễn ra khi chúng ta luỵ người kia bao gồm:

• Mô thức gắn bó: Những trải nghiệm đầu đời với người chăm sóc định hình hệ thống gắn bó của chúng ta. Sự chăm sóc thiếu nhất quán có thể khiến chúng ta trở nên cảnh giác quá mức trong các mối quan hệ, tạo ra lo âu khi đối tác có vẻ xa cách (Mikulincer & Shaver, 2016). Điều này có thể dẫn đến việc liên tục tìm kiếm sự gần gũi và khiến chúng ta bận tâm quá mức về một người.
• Phần thưởng và sự củng cố: Sự chú ý khó đoán — hôm nay người ta trả lời tin nhắn của bạn nhưng hôm sau thì không — kích hoạt mạch phần thưởng của não bộ, làm tăng sự thèm muốn và bận tâm (Fisher và cộng sự, 2010). Đây cũng chính là mạch phần thưởng khiến cờ bạc trở nên gây nghiện.
• Sự hòa lẫn bản sắc: Khi chúng ta hòa lẫn bản sắc của mình vào một mối quan hệ, chúng ta hy sinh các sở thích cá nhân và sự tự chủ. Sự ổn định về mặt cảm xúc lúc này phụ thuộc vào sự tồn tại của mối quan hệ, qua đó càng củng cố thêm sự phụ thuộc (Aron và cộng sự, 1992).

Dấu Hiệu Tình Yêu Đang Trở Thành Lụy Tình

Một số dấu hiệu rõ ràng cho thấy bạn đang bị lụy tình bao gồm:

• Bạn sợ mất họ nhiều hơn là tận hưởng việc được ở bên họ.
• Bạn gắn bó với những “tiềm năng” hơn là thực tế, dẫn đến việc bạn nhắm mắt làm ngơ trước các dấu hiệu cảnh báo (red flag).
• Bạn nghĩ về họ liên tục.
• Bạn không cảm thấy an toàn. Bạn có thể cần rất nhiều sự trấn an, hoặc luôn trong trạng thái cảnh giác với những dấu hiệu cho thấy họ thiếu quan tâm.
• Tâm trạng của bạn phụ thuộc vào sự hiện diện của họ. Bạn cảm thấy hưng phấn khi chốt được lịch hẹn với họ, và tuyệt vọng khi hai người chưa sắp xếp được lịch gặp nhau.
• Việc người kia thiết lập ranh giới — họ muốn có một buổi tối ở một mình, hẹn gặp người khác, v.v.—khiến bạn cảm thấy bị đe dọa.

Tại Sao Lụy Tình Lại Có Thể Khiến Chúng Ta Tin Rằng Đó Thực Sự Là Tình Yêu?

Nhiều người trong chúng ta bị luỵ tình mà không hề nhận ra. Đó là bởi vì sự mãnh liệt của trải nghiệm này khiến chúng ta nghĩ rằng đó là đam mê. Sự lo âu mang lại cảm giác giống như sức hút và sự kết nối. Chúng ta nghĩ mình là những kẻ si tình mơ mộng, nhưng thực tế, chúng ta chỉ đơn giản là đang mất cân bằng cảm xúc.

Văn hóa đóng một vai trò lớn trong việc khiến vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn. Những câu chuyện chúng ta thường nghe — Anh ấy đã quay lại vì cô ấy. Cô ấy đã chờ đợi. Họ không thể rời xa nhau. — đã chủ động dạy chúng ta rằng sự theo đuổi ám ảnh chính là sự lãng mạn.

Ở một mức độ sâu sắc hơn, những tổn thương gắn bó thời thơ ấu của chúng ta tìm cách được hàn gắn thông qua các mối quan hệ lãng mạn. Sự gần gũi với họ mang lại cảm giác giải tỏa cho những lo âu của chúng ta, vì vậy chúng ta tiếp tục tìm kiếm cảm giác gần gũi đó hết lần này đến lần khác, ngay cả khi nó không tốt cho chúng ta. Thật không may, mặc dù sự ám ảnh đó có thể mang đến cảm giác giải tỏa (một cách gián đoạn), nhưng nó không mang lại sự kết nối thực sự. Và sự giải tỏa, suy cho cùng, không giống với tình yêu.

Cái Giá Của Lụy Tình

Hệ thần kinh của chúng ta không được thiết kế để sống trong trạng thái bất ổn mãn tính. Khi chúng ta buộc nó phải chịu đựng vòng lặp của sự khao khát và thoả mãn, khao khát và thoả mãn, chúng ta đang huấn luyện để hệ thần kinh của mình cần đến chính cái thứ đang làm chúng ta mất cân bằng.

Mỗi khi chúng ta phớt lờ phán đoán của chính mình để quay lại, hoặc tự thuyết phục bản thân bỏ qua những gì mình đã nhìn thấy rõ ràng, chúng ta đang tự bào mòn sự tự tin của chính mình. Theo thời gian, chúng ta không còn tin tưởng vào khả năng nhận biết đâu là thực tại của bản thân nữa.

Quan trọng hơn, lụy tình không chỉ gây đau khổ cho chúng ta, những người trực tiếp trải qua nó — nó còn là một gánh nặng đối với người kia, có thể khiến họ cảm thấy bị mắc kẹt, phải chịu trách nhiệm, hoặc cảm thấy tội lỗi vì có những nhu cầu và ranh giới riêng. Điều này thường dẫn đến sự bất ổn trong mối quan hệ và những hành vi độc hại.

Điều tàn nhẫn nhất của tất cả những điều này là, càng ở lâu trong sự lụy tình, chúng ta càng khó tin rằng những thứ bình lặng hơn có thể làm chúng ta thỏa mãn. Hậu quả là, ta dần đánh mất khả năng nhận ra một tình yêu lành mạnh và ổn định khi nó đến.

Những Kỹ Năng Chánh Niệm Để Thoát Khỏi Lụy Tình

Chúng ta có thể thực hành các kỹ năng chánh niệm để giải thoát bản thân khỏi tình trạng lụy tình:

• Gọi tên trạng thái cảm xúc của mình: Hãy nói, “Đây là gắn bó lo âu, không phải định mệnh.” Việc gọi tên cảm xúc sẽ giúp giảm bớt phản ứng thái quá và củng cố sự lựa chọn có chủ đích.
• Kiểm soát các ham muốn và thôi thúc trong lòng mình: Hãy chú ý đến những thôi thúc muốn tìm hiểu xem người ta đang làm gì với ai, nhắn tin, hoặc tìm kiếm sự trấn an. Hãy dừng lại và quan sát sự thôi thúc đó dâng lên rồi hạ xuống mà không cần bạn phải hành động theo nó. Hầu hết các thôi thúc trong cơn bốc đồng đều đạt đỉnh trong vòng vài phút. Việc thực hành sự kìm nén sẽ huấn luyện lại hệ thần kinh của bạn hướng tới sự lựa chọn, thay vì sự ép buộc.
• Mở rộng bản thân: Kết nối lại với bản sắc của bạn bên ngoài mối quan hệ. Tái đầu tư vào tình bạn, sở thích, công việc sáng tạo và các mục tiêu cá nhân. Một ý thức rộng lớn hơn về bản thân sẽ làm giảm bớt sự phụ thuộc quá mức và hỗ trợ các gắn kết lành mạnh hơn.

Từ Luỵ Tình Đến Tình Yêu An Toàn

Quá trình chuyển đổi từ trạng thái lụy tình sang một tình yêu đích thực không hề kịch tính. Nó thường diễn ra lặng lẽ — giống như một sự trở về chậm rãi với chính mình. Bạn nhận ra rằng mình không động đến điện thoại trong cả giờ đồng hồ. Rằng bạn tận hưởng khoảng thời gian ở một mình. Rằng bạn muốn có một ai đó mà không cần phải dựa dẫm hoàn toàn vào họ. Rằng tâm trạng của bạn đã lại thuộc về bạn.

Quá trình này không hề diễn ra theo một trình tự tuyến tính. Thi thoảng bạn sẽ lại với lấy điện thoại. Bạn sẽ lại tua lại các cuộc trò chuyện trong đầu mình. Vấn đề cốt lõi nằm ở việc bạn sẽ làm gì tiếp theo.

Phần thưởng ư? Đó chính là bản thân bạn, cuối cùng đã lại thuộc về bạn.