Thuỳ dịch

Tôi lớn cùng những cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng được đọc đều đặn. Hồi học cấp ba, tôi bắt xe buýt đến trường, đi về mỗi lượt một tiếng mỗi ngày. Lúc ngồi trên xe, tôi luôn đọc sách, đọc những cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng, chúng đã đưa tôi đến những thế giới khác và qua những câu chuyện đó, chúng làm thỏa mãn trí tò mò vô độ của tôi.

Và các bạn biết đấy, sự tò mò đó cũng đã tự biểu lộ qua việc mỗi lần tôi không đi học là y như rằng tôi vào rừng leo núi và lấy các “mẫu vật” ếch và rắn, rồi côn trùng, rồi nước hồ và mang nó về, quan sát bằng kính hiển vi. Tôi luôn là một gã mê khoa học. Nhưng tất cả những thứ đó cũng chỉ là những nỗ lực để hiểu về thế giới, hiểu sự giới hạn của các khả năng

Và tình yêu của tôi cho khoa học viễn tưởng dường như được phản chiếu trong thế giới xung quanh tôi, bởi vì khi đó, vào cuối thập niên 60, chúng ta bay đến mặt trăng, chúng ta thám hiểm đáy các đại dương. Jacques Costeau xuất hiện trong phòng khách nhà chúng ta với những chương trình đặc biệt của ông và cho ta thấy các loài vật và những nơi xa và cả một thế giới thần kỳ mà chúng ta chưa bao giờ tưởng tượng ra trước đó. Tất cả những điều này như cộng hưởng với cái phần khoa học viễn tưởng trong đó.

Và tôi từng là một họa sĩ. Tôi có thể vẽ. Tôi có thể tô màu. Và tôi biết rằng, vì lúc đó chưa có video game, cũng chưa có hiện tượng bão hoà các hình ảnh đồ hoạ vi tính và các thể loại hình ảnh khác trên mọi phương tiện truyền thông, tôi phải tự tưởng tượng ra những hình ảnh đó trong đầu. Các bạn biết đấy, chúng ta đều như vậy, những đứa trẻ đều phải đọc sách, và qua miêu tả của tác giả mà mường tượng ra những hình ảnh trong đầu. Và đối với tôi, sau khi đọc những cuốn sách khoa học viễn tưởng, tôi đã vẽ lại, tô màu những sinh vật ngoài hành tinh, thế giới ngoài hành tinh, người máy, tàu vũ trụ, tất cả những thứ đó. Tôi thường bị thầy cô phát hiện đang hí hoáy vẽ lên sách giáo khoa trong giờ toán. Sự sáng tạo luôn tự tìm ra con đường của nó để được phát tiết ra ngoài, bằng cách này hay cách khác.

Và một điều rất thú vị đã xảy ra, các chương trình của Jacques Cousteau đã làm tôi thực sự hào hứng trước sự thật rằng có một thế giới “ngoài hành tinh” ngay trên chính Trái Đất này. Tôi sẽ không cần phải lên tàu vũ trụ, rời khỏi Trái Đất mới có thể khám phá thế giới xa lạ đó – điều này dường như khá bất khả thi. Nhưng đó là một thế giới xa lạ mà tôi thật sự có thể đặt chân đến, ngay trên Trái Đất này, một nơi rất phong phú và lạ lẫm, như tất cả những gì tôi đã tưởng tượng khi đọc sách.

Năm 15 tuổi, tôi quyết định trở thành một thợ lặn. Vấn đề là lúc đó tôi sống trong một ngôi làng nhỏ ở Canada, cách biển tới 600 dặm. Nhưng tôi không lấy thế làm nhụt chí. Tôi kỳ kèo cha tôi cho đến khi cuối cùng ông cũng tìm thấy một lớp dạy lặn ở Buffalo, New York, ngay ở bên kia biên giới nơi chúng tôi sống. Và tôi đã thực sự được cấp chứng nhận tại một bể bơi của YMCA vào cuối mùa đông năm đó ở Buffalo, New York. Nhưng tôi cũng chưa được thực sự được thấy đại dương trong suốt 2 năm sau đó, cho đến khi chúng tôi chuyển đến California.

Kể từ đó, trong vòng 40 năm, tôi đã lặn khoảng 3000 giờ dưới nước, Trong đó có 500 giờ lặn với tàu ngầm. Và tôi học được rằng thế giới dưới đáy đại dương và ngay cả ở các đại dương không sâu lắm, cũng đều chứa đựng vô vàn sự sống kỳ diệu vượt qua trí tưởng tượng của chúng ta. Trí tưởng tượng của thiên nhiên không có biên giới so với chúng ta trí tưởng tượng nhỏ bé của con người. Đến bây giờ tôi vẫn hoàn toàn sửng sốt trước những điều mình trông thấy trong mỗi lần lặn. Và tình yêu của tôi với đại dương vẫn cứ tiếp tục và vẫn sâu đậm như ngày nào.

Nhưng rồi khi lớn lên, tôi đã chọn cho mình sự nghiệp làm phim. Và điều đó có vẻ là cách tốt nhất để dung hòa khát vọng kể chuyện với khát vọng tạo ra hình ảnh của tôi. Và tôi, như một đứa trẻ, cứ tiếp tục vẽ những trang truyện tranh như ngày nào. Và làm phim chính là cách đặt những hình ảnh và những câu chuyện lại với nhau. Điều đó nghe thật có lý. Và tất nhiên những câu chuyện mà tôi đã chọn để kể là những câu chuyện khoa học viễn tưởng: “Terminator”, “Aliens” và “The Abyss.” Và với “The Abyss”, tôi hòa chung tình yêu của mình dành cho thế giới dưới nước và việc lặn với cùng việc làm phim. Nên các bạn biết đấy, kết hợp hai niềm đam mê với nhau.

Rồi một điều thú vị nảy ra từ “The Abyss”, chúng tôi phải giải quyết một vấn đề về mặt kể chuyện trong phim, đó là làm sao để tạo ra thứ sinh vật bằng chất lỏng trong phim, chúng tôi đã sử dụng công nghệ đồ họa máy tính – CG (Computer Graphics). Và kết quả là chúng ta có nhân vật với bề mặt mềm đầu tiên, cử động của nó được dựng bằng CG, đó là điều chưa từng có trước đây. Và mặc dù bộ phim không thu được chút lợi nhuận nào, chủ đủ hoà vốn, nhưng tôi đã nhận thấy một điều thật bất ngờ, đó là người xem, người xem trên toàn cầu, đã bị mê hoặc bởi phép màu của bộ phim.

Các bạn biết đấy, theo Arthur Clarke thì công nghệ thực sự tiên tiến cũng không khác gì phép màu. Khán giả đã được xem điều gì đó giống như phép màu. Và điều đó khiến tôi rất hứng thú. Và tôi nghĩ, “Wow, đây là một điều rất cần được đưa vào trong nghệ thuật điện ảnh.” Thế là, với “Terminator 2”, bộ phim tiếp theo của tôi, chúng tôi lại tiến xa hơn. Làm việc với ILM, chúng tôi tạo ra gã người kim loại lỏng trong phim đó. Thành công của bộ phim phụ thuộc vào việc hiệu ứng đó có đem lại kết quả mong muốn hay không. Nó đã thành công. Chúng tôi lại tạo ra phép màu. Khán giả vẫn phản ứng tương tự như trong phim trước – rất hào hứng với công nghệ với. Mặc dù vậy, chúng tôi đã kiếm được khá là nhiều tiền hơn từ bộ phim đó.

Khi nối một đường thẳng từ hai điểm kinh nghiệm, ta sẽ nhận ra “đây sẽ là một thế giới hoàn toàn khác”, một thế giới của sự sáng tạo dành cho nghệ sĩ làm phim. Thế là, tôi lập ra một công ty với Stan Winston, người bạn tốt của tôi Stan Winston, một nhà trang điểm và thiết kế sinh vật đại tài vào lúc đó, và công ty được đặt tên là Digital Domain. Ý tưởng cơ bản của công ty là chúng tôi sẽ nhảy cóc từ quy trình quang học và những thứ tương tự, để đi thẳng đến việc sản xuất bằng kỹ thuật số. Chúng tôi đã làm vậy, và chúng tôi đã tạo ra được lợi thế cạnh tranh trong một khoảng thời gian.

Nhưng chúng tôi tự thấy mình tụt hậu vào giữa thập niên 90 trong việc thiết kế các sinh vật và nhân vật vốn là mục đích khiến chúng tôi lập ra công ty. Vì thế, tôi viết một bản thảo có tên là “Avatar”, dự định tạo bước đột phá trong hiệu ứng hình ảnh, hiệu ứng CG, và hơn thế nữa, với những nhân vật có những cảm xúc con người chân thật được tạo ra bởi CG, nhân vật chính và thế giới phim đều là CG. Nhưng nỗ lực đó đã bị ngăn lại. Những người thân cận trong công ty nói rằng chúng ta sẽ không thể làm được điều đó trong tương lai gần.

Thế là tôi gác dự định đó lại, và làm bộ phim khác về con tàu lớn bị đắm. Tôi đến và pitch với studio rằng bộ phim “là một chuyện tình Romeo và Juliet trên một con tàu. Nó sẽ là một bộ phim siêu lãng mạn, một bộ phim đầy đam mê.” Thật ra thì, lúc đó điều tôi thật sự muốn làm là lặn xem xác của chiếc “Titanic.” Và đó là lý do tôi muốn làm bộ phim này. Đó là sự thật. Lúc đó, đoàn làm phim không biết điều đó. Nhưng tôi cố thuyết phục studio, tôi nói, “Chúng ta sẽ lặn vào xác tàu. Chúng ta sẽ quay cảnh thật. Chúng ta sẽ dùng nó làm đoạn đầu trong phim. Nó rất quan trọng. Nó sẽ là một điểm thu hút người ta đến xem phim, giúp quảng bá bộ phim rộng rãi hơn.” Và tôi đã dụ được họ tài trợ cho chuyến du hành.

Nghe có vẻ điên rồ. Nhưng đó là minh chứng cho việc trí tưởng tượng của bạn tạo ra hiện thực. Vì thực sự là chúng tôi đã tạo ra hiện thực khi sáu tháng sau tôi đã thấy mình đang ngồi trong một con tàu ngầm của Nga, lặn sâu hai dặm rưỡi dưới đáy bắc Đại Tây Dương, nhìn con tàu Titanic thật qua một cửa sổ quan sát. Không phải phim, không phải HD, mà là thật.

Điều đó đã làm tôi cực kỳ hưng phấn. Và chuyến du hành cần nhiều sự chuẩn bị, chúng tôi phải làm ra các máy quay và đèn chiếu sáng phù hợp, cùng nhiều thứ khác. Nhưng, điều gây ấn tượng nhất với tôi là những lần lặn sâu ấy giống việc bay vào vũ trụ đến như thế nào. Các bạn biết đấy, cũng có kỹ thuật hiện đại, cũng cần kế hoạch lớn. Và bạn cũng chui vào một cái khoang, cũng đi vào bóng tối, vào nơi hung hiểm, nơi không có hy vọng sống sót một khi bạn không thể tự về được. Và tôi nghĩ, “Wow tôi như đang sống trong một bộ phim khoa học viễn tưởng vậy. Thật là tuyệt.”

Và vì thế tôi hết sức hào hứng với những chuyến thám hiểm đại dương. Dĩ nhiên là cùng sự tò mò và những phần khoa học trong đó. Đó đã là tất cả. Đó là phiêu lưu. Đó là sự tò mò. Đó là trí tưởng tượng. Và đó là một trải nghiệm mà Hollywood không cho tôi được. Bởi vì, các bạn biết đấy, tôi có thể tưởng tượng ra một loài sinh vật lạ và tôi cũng có thể tạo ra hình ảnh của nó bằng đồ hoạ vi tính. Nhưng tôi đã không thể tưởng tượng ra những thứ mà tôi trông thấy ngoài cánh cửa số kia. Khi chúng tôi làm tiếp vài chuyến phiêu lưu nữa, tôi đã trông thấy những loài vật sống ở lỗ thủy nhiệt và một vài thứ tôi chưa từng thấy trước đây, thậm chí là vài thứ chưa từng ai thấy trước đây. Những thứ thực ra khoa học chưa nhắc đến vào thời điểm mà chúng tôi thấy và chụp ảnh chúng.

Tôi đã hoàn toàn bị mê hoặc và phải đi thêm nhiều chuyến nữa. Và thế là, tôi đã đưa ra một quyết định gây tò mò cho nhiều người. Sau thành công của Titanic, tôi bảo “Được rồi, tôi sẽ tạm bỏ công việc của một nhà làm phim Hollywood và tôi sẽ chuyển sang làm nhà thám hiểm một thời gian.” Và thế là, chúng tôi lên kế hoạch cho những chuyến khám phá đó. Và chúng tôi quyết định đến Bismark và khám phá nơi này bằng xe robot. Chúng tôi quay lại xác tàu Titanic. Chúng tôi dùng những con bot nhỏ tự chế có gắn một sợi cáp quang, để chúng đi vào bên trong thân tàu và khảo sát bên trong tàu, đây là điều chưa từng được làm. Chưa ai từng nhìn vào bên trong cái xác của con tàu đó. Không có sẵn phương tiện để làm điều đó thế nên chúng tôi tự tạo ra công nghệ riêng cho mục đích của mình.

Lúc đó tôi ngồi trong chiếc tàu ngầm đậu trên boong tàu Titanic, và nhìn ra cái sàn gỗ của sân khấu mà trên đó ban nhạc đã từng chơi. Và tôi điều khiển xe robot đi qua hành lang của con tàu. Dù rằng tôi đang vận hành nó, nhưng tâm trí tôi thì đang ở trên cái xe. Tôi cảm thấy như mình đang thực sự hiện hữu ngay bên trong xác tàu Titanic. Và đó là thứ cảm giác siêu thực nhất của deja vu mà tôi từng trải nghiệm, bởi tôi biết chính xác khi rẽ vào một khúc cua thì thứ gì đã có mặt ở đó, trước cả khi ánh sáng của cái máy rọi vào nó, bởi tôi đã làm việc trên bối cảnh của phim hàng tháng trời trong lúc quay. Và bối cảnh này được xây dựng chính xác theo bản vẽ kỹ thuật của con tàu.

Đó đã là một trải nghiệm thật tuyệt vời. Và nó khiến tôi thực sự nhận ra rằng sự trải nghiệm telepresence (sự hiện hữu từ xa ở một nơi khác) — điển hình là việc chúng ta sử dụng các robot đại diện (avatar) cho chúng ta tại một địa điểm khác cách xa nơi chúng ta đang đứng, sẽ khiến ý thức của bạn hòa nhập vào phương tiện, vào một thể tồn tại khác. Đó là một trải nghiệm khắc sâu vào tâm trí của chúng ta. Và đó có thể là một phần của những gì sẽ diễn ra trong vài thập kỷ nữa, khi ta bắt đầu có những cơ thể nửa người nửa máy phục vụ cho việc khám phá hoặc những hoạt động khác trong tương lai – vào thời đại hậu nhân (post-human) mà tôi có thể tưởng tượng với tư cách là một người hâm mộ khoa học viễn tưởng.

Vậy là, sau khi hoàn thành những chuyến du hành đó, và thực sự bắt đầu hiểu rõ giá trị của những điều nằm sâu dưới đó, ví dụ như những miệng phun dưới đáy đại dương, nơi chúng tôi đã thấy những loài vật kỳ dị một cách đáng kinh ngạc. Cơ bản chúng chính là những sinh vật “ngoài hành tinh” nằm ngay trên trái đất. Chúng sống trong môi trường hóa tổng hợp. Chúng không tồn tại nhờ ánh nắng như chúng ta. Và các bạn sẽ thấy những sinh vật sống cạnh những dòng chảy nóng đến 500 độ C. Bạn không thể tưởng tượng được rằng những sinh vật đấy có thể tồn tại trong môi trường như vậy.

Đồng thời, tôi cũng rất hứng thú với khoa học vũ trụ, và đó cũng ảnh hưởng từ các tác phẩm khoa học viễn tưởng mà tôi đã đọc khi còn là một đứa trẻ. Và tôi hào hứng tham gia vào cộng đồng không gian, thực sự hợp tác với NASA, ngồi trong hội đồng tư vấn của NASA, lên kế hoạch cho những nhiệm vụ thám hiểm không gian thật sự, đến Nga, thực hiện các giao thức y sinh học để chuẩn bị bay vào vũ trụ, và tất cả những thứ giống như vậy, để thực sự đi và bay đến trạm không gian quốc tế với những hệ thống máy quay 3D của chúng tôi. Và điều này thực sự hấp dẫn. Nhưng điều tôi đã làm là đưa các nhà khoa học về không gian theo chúng tôi xuống dưới sâu. Đưa họ xuống đó – những nhà khoa học vũ trụ, khoa học hành tinh, những người hứng thú với những môi trường khắc nghiệt – đưa họ xuống miệng núi lửa ngầm, và cho họ thấy, và lấy mẫu vật và thử nghiệm các dụng cụ, kiểu như vậy.

Vậy là chúng tôi làm phim tài liệu nhưng thực ra là đang làm khoa học, chính xác là khoa học không gian. Tôi đã hoàn toàn đóng lại vòng tròn giữa việc là một người hâm mộ khoa học viễn tưởng khi còn là một đứa trẻ và việc làm khoa học thực sự. Và các bạn biết đấy, trên con đường của chuyến phiêu lưu khám phá, tôi đã học được rất nhiều. Tôi học được nhiều thứ về khoa học. Nhưng tôi còn học được rất nhiều về khả năng lãnh đạo. Đạo diễn phải là một nhà lãnh đạo, lãnh đạo và thuyền trưởng của con tàu, kiểu như vậy.

Tôi không thực sự hiểu về việc lãnh đạo cho đến khi tôi thực hiện những chuyến hành trình đó. Bởi vì đôi lúc tôi tự hỏi: “Mình đang làm gì ở đây?” “Tại sao mình lại làm điều này? Mình sẽ có được gì?” Chúng ta có kiếm được tiền từ những chương trình dở hơi này đâu cơ chứ! Cùng lắm cũng chỉ đủ hòa vốn. Không có được danh vọng gì từ nó. Người ta nghĩ rằng, sau “Titanic” và “Avatar”, tôi đang ngồi trên một bãi biển nào đó, thư thả dũa móng tay. Những bộ phim đó, những bộ phim tài liệu đó được làm cho một lượng khán giả rất hạn chế.

Không danh tiếng, không vinh quang, không tiền bạc. Mình đang làm gì cơ chứ? Các bạn làm điều đó vì chính nhiệm vụ đó, vì sự thách thức mà nó mang lại – và đại dương chính là môi trường thách thức nhất, để tận hưởng sự khám phá và cho mối liên kết kỳ lạ giữa một nhóm nhỏ những con người trong một đội gắn kết chặt chẽ. Bởi vì chúng ta sẽ làm việc với 10-12 con người trong nhiều năm liên tục. Đôi khi lênh đênh trên biển 2-3 tháng liền.

Và trong mối gắn kết đó, các bạn nhận ra rằng điều quan trọng nhất là sự tôn trọng các bạn dành cho họ và họ dành cho các bạn, rằng bạn đã hoàn thành một nhiệm vụ mà bạn không thể giải thích cho một ai khác. Khi các bạn quay về bờ, và các bạn nói, “Chúng tôi đã làm điều đó, và những sợi cáp quang, và sự suy kiệt, và cái này cái kia, tất cả những công nghệ, và sự khó khăn, về năng suất lao động của con người trên biển”, các bạn không thể giải thích điều đó cho người khác. Đó là điều mà cảnh sát có thể hiểu được, hoặc điều mà những người trong lực lượng chiến đã trải qua cùng nhau, và họ biết họ không bao giờ có thể giải thích điều đó. Nó tạo ra một mối liên kết, mối liên kết của sự tôn trọng.

Thế là, khi tôi quay về và thực hiện bộ phim tiếp theo, “Avatar”, tôi cố gắng áp dụng nguyên tắc tương tự của lãnh đạo đó là các bạn tôn trọng nhóm của mình, và các bạn được họ tôn trọng lại. Và nó thực sự thay đổi mọi thứ. Thế là, bây giờ tôi lại cùng với một nhóm nhỏ, trong những vùng chưa được thám hiểm, thực hiện “Avatar”, cùng tạo ra những công nghệ mới chưa từng có trước đây. Một sự hưng phấn tột cùng. Sự thách thức tột cùng. Và chúng tôi trở thành một gia đình, trong vòng bốn năm rưỡi. Và nó hoàn toàn thay đổi cách tôi làm phim. Thế nên, mọi người đã bình luận “Làm thế nào mà bạn có thể mang những sinh vật của đại dương và đặt chúng vào hành tinh Pandora”. Với tôi nó còn hơn cả một phương thức cơ bản trong việc kinh doanh, chính quá trình đã thay đổi kết quả của nó.

Vậy thì, chúng ta có thể rút ra được gì từ những điều này? Các bạn biết đấy, bài học ở đây là gì? Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là sự tò mò. Đó là thứ mạnh nhất mà bạn sở hữu. Sự tưởng tượng là một động lực giúp bạn thực sự thay đổi thực tế. Và sự tôn trọng từ nhóm của bạn là điều quan trọng hơn tất cả những vòng nguyệt quế trên thế giới này. Có những nhà làm phim trẻ đến gặp tôi và nói, “Cho tôi ít lời khuyên để làm phim đi.” Và tôi nói, “Đừng đặt giới hạn cho bản thân. Người khác sẽ làm điều đó cho anh/chị, vì thế đừng tự làm thế với mình, đừng nghi ngờ bản thân mình. Và hãy mạo hiểm.”

Câu nói được ưa thích ở NASA là: “Thất bại không phải là một lựa chọn.” Nhưng thất bại lại là lựa chọn trong nghệ thuật và trong công cuộc khám phá, đó là một bước nhảy của niềm tin. Không một nỗ lực quan trọng nào mang tính đổi mới mà không hàm chứa sự mạo hiểm. Các bạn phải dám chấp nhận mạo hiểm. Điều mà tôi muốn chia sẻ cho các bạn đó là, dù bạn làm bất kỳ điều gì, thất bại là một lựa chọn, nhưng sợ hãi thì không. Xin cảm ơn.